Drie scenario’s voor gebiedsstrategie

Vijfheerenlanden is een gebied met een sterke agrarische identiteit, waar de melkveehouderij de grootste sector vormt. Er is ook bijzondere natuur met maar liefst drie Natura 2000-gebieden en het grootste binnendijkse griendcomplex van Nederland, dat van grote betekenis is voor moeras- en weidevogels.

Al die functies vragen om dezelfde schaarse grond. Boeren hebben meer ruimte nodig om toekomstbestendig te kunnen ondernemen, tegelijkertijd is er grond nodig voor nieuwe natuur en waterbeheer, en de grondprijzen blijven stijgen. Deze combinatie maakt het lastig: agrarische ondernemers krijgen moeilijker toegang tot voldoende grond om hun bedrijf toekomstbestendig te maken, terwijl het net zo goed lastig is om grond vrij te maken voor maatschappelijke opgaven zoals nieuwe natuur.

Samen op zoek naar de beste aanpak

Provincie Utrecht werkt aan een grondstrategieplan voor Vijfheerenlanden: een plan waarin staat welke middelen worden ingezet om grond beschikbaar te krijgen. Voordat dat plan er ligt, moest eerst duidelijk worden welke aanpak in welke situatie het beste werkt.

Daarvoor bracht Eelerwoude eerst alle mogelijke instrumenten in kaart, met hun voor- en nadelen. Vervolgens organiseerden we twee werksessies. In de eerste bespraken specialisten de instrumenten. In de tweede gingen we met een brede groep gebiedspartijen - boeren, natuurorganisaties, waterschap en gemeenten - in twee groepen aan de slag, elk gericht op een ander deel van Vijfheerenlanden. Zo ontstond een beeld van wat wel en niet werkt, gebaseerd op de kennis van de mensen die het gebied het beste kennen.

Drie routes, elk met eigen voor- en nadelen

Uit de werksessies kwamen drie denkbare scenario’s naar voren, elk met een andere rol voor de provincie.

• Overheid bepaalt
  De provincie neemt meer regie en biedt sturing bij de inzet van grond. Deze route werkt goed voor doelen die wettelijk vastliggen, bijvoorbeeld bij beschermde natuurgebieden, maar vraagt om duidelijke kaders in een vroeg stadium.
• Publiek-private samenwerking
  Overheid en gebiedspartijen maken samen afspraken Deze route biedt ruimte voor maatwerk, maar heeft heldere doelen en voldoende budget of andere financieringsmogelijkheden nodig om echt effect te hebben.
• Het gebied aan zet
  Boeren en andere lokale partijen nemen zelf het initiatief; de provincie ondersteunt met kennis en middelen. Dit levert veel draagvlak op, maar kost tijd en biedt vooraf geen garanties op realisatie van de doelen.

Geen enkele route werkt alleen

De belangrijkste conclusie: er bestaat geen aanpak die op zichzelf alle opgaven oplost. De beste kans ligt in een combinatie van routes: beginnen met samenwerking en stimuleren waar dat kan, en meer sturing van de overheid waar dat nodig is, bijvoorbeeld bij opgaven met een wettelijke deadline.

Van scenario's naar een werkbare strategie

De scenarioanalyse van Eelerwoude vormt nu de bouwsteen voor het definitieve grondstrategieplan van Provincie Utrecht. Daarnaast zagen we kansen voor een succesvol proces en deden we de volgende belangrijke aanbevelingen:
• bouw een sterke grondpositie op, bijvoorbeeld via een grondbank
• maak samenwerking aantrekkelijk met financiële prikkels
• wees vooraf helder naar het gebied over welke doelen vaststaan en waar ruimte is voor maatwerk
• start alvast met concrete gebiedsprocessen terwijl de strategie verder wordt uitgewerkt.

Het resultaat is een aanpak die niet blijft steken in een keuze tussen sturen of loslaten, maar die per gebied en per opgave de juiste balans zoekt: flexibel, gedragen door het gebied, en met concrete vervolgstappen.